prof. Marta Marchlewska i dr Dominika Adamczyk
Dowody, których nie poznamy. Wrogowie, których sobie wyobrażamy. O źródłach nieufności wobec autorytetów i atrakcyjności teorii spiskowych we współczesnych demokracjach.
W świecie, w którym wiedza ekspercka jest trudna do samodzielnej weryfikacji, ludzie coraz częściej muszą decydować, czy darzyć zaufaniem ekspertów i ekspertki, czy też przyjmować alternatywne, nieeksperckie, wyjaśnienia różnych zjawisk. Eksperci i ekspertki coraz częściej konkurują o uwagę i wiarygodność z pseudoautorytetami, którzy oferują przekazy uproszczone i sensacyjne - często oparte na myśleniu spiskowym. Od czasu pandemii COVID-19 stało się szczególnie widoczne, że teorie spiskowe nie są jedynie domeną wąskiej grupy osób ani marginalnym zjawiskiem społecznym. W dobie internetu niemal każdy może stać się pseudoautorytetem rozpowszechniającym alternatywne wersje rzeczywistości — czy to historie o reptiliańskich wrogach ludzkości, czy też przekonania o szczepionkach zawierających śledzące nas czipy. Teorie spiskowe pomagają porządkować rzeczywistość. Wskazują rzekomych winowajców istotnych wydarzeń i oferują proste, emocjonalnie angażujące wyjaśnienia złożonych zjawisk.
Celem naszego wykładu jest pokazanie, jakie funkcje psychologiczne mogą pełnić teorie spiskowe jako odpowiedź na poczucie epistemicznej zależności. Jest to sytuacja, w której jednostki muszą ufać innym, ponieważ nie mają bezpośredniego dostępu do dowodów. Omówimy kluczowe indywidualne predyspozycje sprzyjające wierze w teorie spiskowe, takie jak potrzeba poznawczego domknięcia, nieadaptacyjne radzenie sobie ze stresem oraz narcyzm indywidualny i kolektywny.
Zwieńczeniem wykładu będzie refleksja nad tym, w jaki sposób eksperci i ekspertki (np. naukowcy i naukowczynie) mogą komunikować efekty swojej pracy. Celem takiej komunikacji jest zwiększanie zaufania do wiedzy eksperckiej oraz wzmacnianie poczucia sprawczości odbiorców i odbiorczyń, a tym samym ograniczanie atrakcyjności przekazów pseudoautorytetów.
dr hab. Marta Marchlewska jest profesorką nadzwyczajną w Pracowni Poznania Politycznego w Instytucie Psychologii PAN oraz radną Narodowego Centrum Nauki. Specjalizuje się w psychologii politycznej i społecznej, badając mechanizmy stojące za postawami politycznymi oraz funkcjonowaniem jednostki w warunkach psychologicznego zagrożenia. Jej badania koncentrują się na myśleniu spiskowym, podatności na dezinformację oraz zachowaniach w środowisku online. Jest laureatką licznych grantów NCN i MNiSW oraz autorką publikacji w wiodących czasopismach międzynarodowych. W swojej pracy łączy badania naukowe z działaniami o charakterze aplikacyjnym i popularyzatorskim.
https://psych.pan.pl/pracownik/dr-hab-marta-marchlewska-prof-ip-pan/
dr Dominika Adamczyk jest adiunktką w Pracowni Poznania Politycznego w Instytucie Psychologii PAN oraz kierowniczką projektu PRELUDIUM NCN. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się na relacjach międzygrupowych, identyfikacji społecznej oraz mechanizmach podtrzymujących nierówności płci. W swojej pracy analizuje rolę sceptycyzmu wobec nauki, przekonań spiskowych oraz wrogich postaw wobec kobiet w kształtowaniu percepcji grup społecznych. Specjalizuje się w łączeniu metod jakościowych i ilościowych, badając, w jaki sposób stereotypy płci, poczucie zagrożenia oraz ideologie związane z płcią wpływają na postrzeganie innych i utrwalanie hierarchii społecznych.
https://psychpol.psych.pan.pl/pl/nasz-zespol/dominika-adamczyk